नाशिकच्या जलसंपदेचा परिचय
नाशिक जिल्ह्यातील हतगड गावाच्या जवळ असलेली आणि इतर प्रमुख धरणे
चणकापूर धरण: गिरणा नदीवरील ऐतिहासिक जलसाठा
नाशिक जिल्ह्याच्या कळवण तालुक्यात, गिरणा नदीवर ब्रिटिश सरकारने विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीला बांधलेले चणकापूर धरण हे एक ऐतिहासिक आणि महत्त्वपूर्ण जलसाठा आहे. सुमारे १९०३ ते १९११ या काळात बांधले गेलेले हे मातीचे धरण, या भागातील सर्वात जुन्या धरणांपैकी एक आहे.
चणकापूर धरणाचे हतगडपासूनचे अंतर
चणकापूर धरण हतगडपासून अंदाजे २१.७ किलोमीटर अंतरावर आहे.
प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| प्रकार | मातीचे धरण |
| नदी | गिरणा नदी |
| स्थान | कळवण तालुका, नाशिक जिल्हा |
| उंची | ४१ मीटर (१३५ फूट) |
| लांबी | ३,७०५ मीटर (१२,१५६ फूट) |
| जलाशयाचे क्षेत्रफळ | २,६३५ हेक्टर (६,५११ एकर) |
| एकूण जलसाठा क्षमता | ६८,७२० दशलक्ष लिटर (२.४४ टीएमसी) |
ऐतिहासिक आणि स्थानिक महत्त्व
चणकापूर धरणाच्या परिसरात ब्रिटिश आणि स्थानिक आदिवासी समुदायांमध्ये एक मोठा संघर्ष झाला होता. या संघर्षात शहीद झालेल्या आदिवासी बांधवांच्या स्मरणार्थ चणकापूर गावात एक हुतात्मा स्मारक आणि स्तंभ उभारण्यात आले आहे, जे या भागाच्या शौर्याची आणि इतिहासाची आठवण करून देते. आज हे धरण केवळ ऐतिहासिक वारसा नसून, कळवण आणि देवळा तालुक्यांसाठी सिंचनाचा मुख्य स्रोत आहे. येथील जलाशयात मासेमारीचा व्यवसाय मोठ्या प्रमाणावर चालतो. तसेच, मालेगाव महानगरपालिकेपर्यंत पिण्याच्या पाण्याची व्यवस्था करण्यासाठीही या धरणातील पाण्याचा उपयोग केला जातो.
धनोली धरण: कळवणच्या शेतीची जीवनदायिनी
नाशिक जिल्ह्याच्या कळवण तालुक्यात असलेले धनोली धरण हे एक लहान असले तरी स्थानिक समुदायासाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हे धरण परिसरातील गावांना शेतीसाठी पाणी पुरवते आणि त्यांच्या उपजीविकेचा एक महत्त्वाचा भाग बनले आहे.
धनोली धरणाचे हतगडपासूनचे अंतर
धनोली धरण हतगडपासून अंदाजे ११.९ किलोमीटर अंतरावर आहे.
स्थान आणि उद्देश
धनोली धरण हे नाशिक जिल्ह्यातील कळवण तालुक्यात आहे. मातीचे असलेले हे धरण मुख्यत्वे स्थानिक शेतीसाठी पाणी पुरवण्याच्या उद्देशाने बांधले गेले आहे. जरी हे धरण मोठ्या प्रकल्पांच्या यादीत समाविष्ट नसले तरी, स्थानिकांसाठी ते जीवनरेषेसारखे काम करते.
स्थानिक महत्त्व आणि आव्हाने
पावसाळ्यामध्ये धरण पूर्ण भरून वाहू लागते, त्यावेळी याचे दृश्य खूप सुंदर असते. मात्र, दुष्काळाच्या काळात या भागाला पाणी टंचाईचा सामना करावा लागतो. अशाच एका प्रसंगी, २०१९ साली तीव्र दुष्काळामुळे स्थानिक शेतकऱ्यांनी आपल्या शेतात पाणी वळवण्यासाठी धरणाचे दरवाजे तोडले होते. ही घटना या धरणाचे स्थानिक समुदायासाठी असलेले महत्त्व अधोरेखित करते.
हरणबारी धरण: मोसम खोऱ्याची जीवनरेखा
नाशिक जिल्ह्याच्या बागलाण तालुक्यात, मोसम नदीवर बांधलेले हरणबारी धरण हे या परिसरातील शेतीसाठी एक महत्त्वाचा जलस्रोत आहे. १९८० मध्ये पूर्ण झालेले हे धरण, मोसम खोऱ्यातील शेतकऱ्यांसाठी एक वरदान ठरले आहे.
हरणबारी धरणाचे हतगडपासूनचे अंतर
हरणबारी धरण हतगडपासून अंदाजे ६३.१ किलोमीटर अंतरावर आहे.
प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| नदी | मातीचे धरण |
| प्रकार | मोसम नदी |
| स्थान | बागलाण तालुका, नाशिक जिल्हा |
| उंची | ३४ मीटर (११२ फूट) |
| लांबी | १,४१९ मीटर (४,६५६ फूट) |
| एकूण जलसाठा क्षमता | ३४,७८० घन किलोमीटर |
स्थानिक महत्त्व आणि निसर्ग सौंदर्य
बिरसा मुंडा धरण: पोहाळी येथील निसर्गरम्य स्थळ
महाराष्ट्रातील पोहाळी गावाजवळ, सापुतारा या थंड हवेच्या ठिकाणापासून जवळच असलेले बिरसा मुंडा धरण हे एक शांत आणि निसर्गरम्य ठिकाण आहे. हे धरण मोठ्या धरणासारखे नसून, मातीचा एक मोठा बंधारा किंवा जलाशय आहे, जो आपल्या शांत सौंदर्यासाठी ओळखला जातो.
बिरसा मुंडा धरणाचे हतगडपासूनचे अंतर
बिरसा मुंडा धरण हतगडपासून अंदाजे ५.८ किलोमीटर अंतरावर आहे.
स्थान आणि प्रवेश
हे धरण पोहाळी गावातून साधारणपणे ५०० मीटर चालत गेल्यानंतर पोहोचता येते, कारण धरणापर्यंत थेट गाडी जाण्यासाठी रस्ता नाही. त्यामुळे, पर्यटकांना आपली वाहने गावातच लावावी लागतात.
अनुभव आणि महत्त्व
हे ठिकाण आदिवासी स्वातंत्र्यसेनानी बिरसा मुंडा यांच्या नावावरून ओळखले जाते. आजूबाजूला हिरवीगार वनराई आणि डोंगरांचे सुंदर दृश्य दिसते. पावसाळ्यामध्ये येथील निसर्गाचे सौंदर्य अधिकच खुलते, त्यामुळे हा काळ भेट देण्यासाठी उत्तम आहे.
गंगापूर धरण: नाशिकच्या समृद्धीचा जलस्रोत
नाशिक शहरापासून जवळच, गोदावरी नदीवर वसलेले गंगापूर धरण हे महाराष्ट्राच्या कृषी आणि शहरी जीवनातील एक अत्यंत महत्त्वाचे स्थान आहे. हे धरण केवळ एक भव्य अभियांत्रिकी रचना नसून, नाशिक आणि आसपासच्या परिसरासाठी जीवनदायी जलस्रोत आहे. आपल्या मनोहारी सौंदर्यामुळे आणि समृद्ध परिसंस्थेमुळे हे धरण एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ बनले आहे.
गंगापूर धरणाचे हतगडपासूनचे अंतर
गंगापूर धरण हतगडपासून अंदाजे ८३.० किलोमीटर अंतरावर आहे.
मुख्य वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| प्रकार | मातीचे धरण |
| नदी | गोदावरी आणि काश्यपी नद्यांच्या संगमावर |
| उंची | ३६.५९ मीटर |
| लांबी | ३,९०२ मीटर |
| जलसाठा क्षमता | २१५.८८ दशलक्ष घनमीटर |
इतिहास आणि उद्देश
गंगापूर धरणाचा पाया १९४७ साली ब्रिटिश काळात घातला गेला होता, म्हणूनच याला ब्रिटिशांनी नाशिकला दिलेली ‘अंतिम भेट’ मानले जाते. ‘मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी’ या प्रसिद्ध संस्थेने याचे डिझाइन केले होते. जवळपास १८ वर्षांच्या अथक परिश्रमानंतर, १९६५ मध्ये या धरणाचे बांधकाम पूर्ण झाले. या धरणाचा मुख्य उद्देश नाशिक शहराला पिण्याचे पाणी पुरवणे आणि परिसरातील शेतजमिनींना सिंचनासाठी पाणी देणे हा आहे. याशिवाय, हे धरण जलविद्युत निर्मितीमध्येही हातभार लावते.
पर्यटन आणि पर्यावरण
गंगापूर धरणाचा परिसर पर्यटकांसाठी एक सुंदर ठिकाण आहे. येथील शांत आणि निसर्गरम्य वातावरणामुळे अनेक पर्यटक आकर्षित होतात. या धरणाच्या जलाशयात विविध प्रकारचे पक्षी येतात, ज्यामुळे पक्षीनिरीक्षकांसाठी हे एक उत्तम ठिकाण आहे. नौकाविहार, पक्षीनिरीक्षण आणि निसर्गाच्या सानिध्यात वेळ घालवण्यासाठी हे एक आदर्श स्थळ आहे. धरणाच्या परिसरात द्राक्षांचे मळे आणि बागा असल्याने येथील सौंदर्य अधिकच खुलून दिसते.
वाघाड धरण: सामुदायिक व्यवस्थापनाचा आदर्श
नाशिक जिल्ह्यातील दिंडोरी तालुक्यात, कोळवण नदीवर बांधलेले वाघाड धरण हे केवळ एक जलसाठा नाही, तर शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन यशस्वी करून दाखवलेल्या एका अनोख्या प्रयोगाचे प्रतीक आहे. १९७९ साली ‘वरच्या गोदावरी प्रकल्पा’चा भाग म्हणून पूर्ण झालेले हे धरण, सुरुवातीला अपेक्षेनुसार काम करू शकले नाही, पण नंतर शेतकऱ्यांनीच याची जबाबदारी घेऊन एक आदर्श निर्माण केला.
वाघाड धरणाचे हतगडपासूनचे अंतर
वाघाड धरण हतगडपासून अंदाजे ५८.१ किलोमीटर अंतरावर आहे.
प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| बांधकाम पूर्ण वर्ष | १९७९ |
| प्रकार | मातीचे धरण |
| उंची | ४५.६ मीटर |
| लांबी | ९५२ मीटर |
| एकूण जलसाठा | ७६.४८ दशलक्ष घनमीटर |
| उपयुक्त जलसाठा | ७२.२० दशलक्ष घनमीटर |
शेतकरी व्यवस्थापनाचा आदर्श
१९८० च्या दशकात, हे धरण सरकारच्या सिंचन विभागाच्या अखत्यारीत असताना, पाण्याची व्यवस्थापनात अनेक अडचणी येत होत्या. अनेक शेतकऱ्यांपर्यंत पाणी पोहोचत नव्हते. परंतु, १९९१ मध्ये स्थानिक स्वयंसेवी संस्थेच्या मदतीने शेतकऱ्यांनी एकत्र येऊन ‘पाणी वापरकर्ता संघटना’ स्थापन केली. त्यांच्या प्रयत्नांमुळे सिंचनाखालील क्षेत्रात मोठी वाढ झाली. २००३ मध्ये, सर्व २४ पाणी वापरकर्ता संघटनांनी एकत्र येऊन ‘वाघाड प्रकल्प पातळी पाणी वापरकर्ता संघ’ स्थापन केला. २००५ मध्ये या संपूर्ण प्रकल्पाचे व्यवस्थापन अधिकृतपणे शेतकऱ्यांच्या या संघटनेकडे सोपवण्यात आले. या यशामुळे, २००५ साली महाराष्ट्रात ‘शेतकऱ्यांद्वारे सिंचन प्रणाली व्यवस्थापनाचा कायदा’ संमत झाला.
शेतकरी व्यवस्थापनाचे फायदे
उत्कृष्ट कार्यक्षमता:
शेतकरी व्यवस्थापनामुळे सिंचनाखालील क्षेत्रात पाच पटीने वाढ झाली. आधी केवळ ३०-३५ हेक्टर क्षेत्राला पाणी मिळत होते, आता ते १०,००० हेक्टरपर्यंत पोहोचले आहे.
आर्थिक समृद्धी:
पाण्याची उपलब्धता झाल्यामुळे शेतकऱ्यांनी द्राक्षे आणि भाजीपाल्यासारखी अधिक उत्पन्न देणारी पिके घेण्यास सुरुवात केली, ज्यामुळे त्यांचे उत्पन्न मोठ्या प्रमाणात वाढले.
आर्थिक यश:
या संघटनेने सरकारसाठी पाणी कर वसुलीत १५ पटीहून अधिक वाढ केली.
जलसंधारण:
पाण्याच्या योग्य वापरामुळे शेतकऱ्यांनी ठिबक सिंचनासारख्या आधुनिक पद्धतींचा वापर सुरू केला. तसेच, जलसंधारणाची अनेक कामे केल्यामुळे परिसरातील २५०० हून अधिक विहिरींची पाण्याची पातळी वाढली.
करंजवण धरण: निसर्ग आणि शांततेचा अनुभव
नाशिक शहरापासून अंदाजे ५० किलोमीटर अंतरावर, दिंडोरी तालुक्यात कादवा नदीवर वसलेले करंजवण धरण हे एक सुंदर आणि शांत ठिकाण आहे. सिंचनाच्या मुख्य उद्देशाने बांधलेले हे धरण, त्याच्या विलोभनीय नैसर्गिक सौंदर्यामुळे एक लोकप्रिय पर्यटन स्थळ बनले आहे. निळ्याशार पाण्याचा जलाशय, हिरवीगार वनराई आणि आजूबाजूच्या टेकड्यांचे विहंगम दृश्य येथे येणाऱ्या प्रत्येकाला आकर्षित करते.
करंजवण धरणाचे हतगडपासूनचे अंतर
करंजवण धरण हतगडपासून अंदाजे ३३.२ किलोमीटर अंतरावर आहे.
प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| उंची | ३९.३१ मीटर (१२९.० फूट) |
| लांबी | २,४८३ मीटर (८,१४६ फूट) |
| एकूण जलसाठा क्षमता | १७५,५८० घन कि.मी. |
पर्यटन स्थळ म्हणून महत्त्व
शांत आणि निसर्गरम्य :
शहरातील धावपळीपासून दूर जाऊन शांतता अनुभवण्यासाठी हे एक उत्तम ठिकाण आहे.
आकर्षक दृश्य :
हे धरण आपल्या स्वच्छ पाण्यामुळे आणि हिरव्यागार टेकड्यांमुळे विशेषतः छायाचित्रकारांसाठी एक आवडते ठिकाण बनले आहे.
योग्य वेळ :
पावसाळ्यात (जुलै ते सप्टेंबर) येथील निसर्गाचे सौंदर्य अधिक खुलून दिसते, तर हिवाळ्यात (नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी) हवामान आल्हाददायक असल्यामुळे पिकनिकसाठी हा काळ उत्तम असतो.
भावली धरण: निसर्गाचे सौंदर्य आणि जलशक्तीचा संगम
भावली धरणाचे हतगडपासूनचे अंतर
प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| उंची | ३३.९७ मीटर (१११.५ फूट) |
| लांबी | १,५५० मीटर (५,०९० फूट) |
| एकूण जलसाठा क्षमता | ७५,०५० घन मीटर |
पर्यटन स्थळ म्हणून महत्त्व
विहंगम दृश्य :
शांत ठिकाण :
पाण्याची उपलब्धता :
दारणा धरण: इतिहास आणि निसर्गाचे सुंदर मिश्रण
दारणा धरणाचे हतगडपासूनचे अंतर
प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि आकडेवारी
| वैशिष्ट्य | माहिती |
|---|---|
| प्रकार | दगडी बांधकाम |
| नदी | दारणा नदी (गोदावरीची उपनदी) |
| उंची | २८ मीटर (९२ फूट) |
| लांबी | १,६३४ मीटर (५,३६१ फूट) |
| पाणलोट क्षेत्र | अंदाजे ४०४ चौरस किलोमीटर |
| वीज निर्मिती क्षमता | ४.९० मेगावॅट |